Trước khi đủ to để cho vào nồi, nấm hiếm khi được chú í, thậm chí còn thường xuyên đội rác rưởi, hứng nước thải hay phân gio. Trong suốt thời gian đó, nấm thiếu sức sống, thiếu quang hợp, có khi còn gặp cục đá nằm chình ình ngay hướng chúng mọc lên, nhưng vẫn phải xoay xở sinh tồn.
Hiện tượng tự nhiên này dễ dàng khiến ta liên tưởng tới những người mới gia nhập lực lượng lao động, những người chưa hiển lộ năng lực, hoặc những người chưa được đặt đúng chỗ. Họ thường bị giao những việc tầm thường ở các ban bệ không quan trọng, giống như nấm trước khi đủ giá trị cho vào nồi chỉ có nước nằm im lìm trong bóng đổ. Họ rất dễ phải đối mặt với những mắng mỏ và đổ lỗi vô cớ, không được hỗ trợ, vì tất nhiên chẳng người hướng dẫn hay quý nhân nào chịu khó bước vào dưới tán cây, bới rác rưởi đào lên một cục nấm chưa rõ triển vọng. Hơn nữa, tất cả mọi người đều bắt đầu từ nấm, việc gì nấm trước lại muốn nấm sau được dễ dàng hơn, nhảy cóc qua giai đoạn tôi luyện cần thiết?
Tỉ lệ làm nấm lâu nhất là ở những người không có bằng cấp danh giá. Ấy thế nhưng không sao cả. Miễn là bù đắp bằng kĩ năng cần thiết, ta vẫn sẽ bắt được cơ hội của mình.
Có một blog tên Ngọc Hiếu. Hai mươi năm trước không hiểu sao tôi lại đi lạc vào đấy và rất ấn tượng, bấy giờ bạn chủ blog mới là thợ máy bê bết dầu luyn, về sau đón đầu cơ duyên, nhờ biết tiếng Anh mà được tuyển vào làm cho một xưởng máy ngoại, được đưa sang Sing đào tạo…
Gần đây tôi có biết là bạn í đã rất lừng danh, bio cố vấn cho chính phủ Úc, chụp một khay toàn chìa khóa xe sang, mở rất nhiều lớp học tự do tài chính, sau đó… Nói chung mẫu câu khái quát cũ lại đắc dụng: ta thấy y khiêm tốn, thấy y hãnh tiến, lại thấy y bị cư dân mạng phốt xuống phốt lên.
Nhưng hãy dừng ở giai đoạn làm cố vấn cho chính phủ Úc thôi, vì năm mới cần phải tìm những ví dụ lành mạnh truyền cảm hứng.
Tỉ lệ nấm lâu nhì nằm ở chỗ bạn có bằng cấp nhưng ngành học không hợp thời. Cũng không sao cả, thị trường ngách có lợi thế của nó. Một bạn cùng lớp tôi, xong cấp ba chỉ chọn thi đại học các môn thuộc lòng mà điểm số vẫn khiêm nhường tới mức chỉ đủ đỗ một ngành nằm cuối mọi nguyện vọng, là văn thư lưu trữ, nghề nghiệp tương lai có vẻ rất mịt mù. Tuy nhiên vì chẳng mấy ai học ngành đó (vào thời điểm ba mươi năm trước), nên lúc có học bổng Pháp để xây dựng lực lượng giảng dạy kế cận, bạn í suôn sẻ nhận được, giờ đã làm tiến sĩ trưởng khoa rồi.
Tỉ lệ nấm lâu ba: bạn có bằng cấp, ngành học của bạn rất thời thượng, nhưng môi trường bạn trầy trật để vào được thiếu gì người như thế. Vậy thì phải có giá trị gia tăng. Một bạn khác của tôi, Harvard Chùa Láng loại giỏi, làm ở một trong tứ đại ngân hàng Việt Nam, nhưng ban đầu em í chỉ ngồi đuổi ruồi ở phòng SWIFT, buồn tẻ thì tranh thủ luyện thư pháp Nhan thể. Bỗng đâu một hôm thư pháp ẻm viết lọt vào mắt xanh khách hàng Trung Quốc của sếp… Ổng bèn bếch ẻm đi cùng mình… Giờ ẻm đã làm giám đốc một chi nhánh.
Thực tế thì vào đời với điều kiện nào cũng phải đi qua giai đoạn nấm hết, trừ con ông cháu cha hoặc căn được lá số đẹp long lanh. Cái duy nhất ta có thể làm là khiến thời gian làm nấm ngắn lại một chút. Ở bậc nào, tuổi nào, còn thở là còn phải tự rèn mình, phải phấn đấu, ngày ngày tiến lên.
Tự nhiên nói đến nấm là vì bắt đầu những ngày liên hoan tất niên dầm dề chán ốm mà không thể trốn. Liên hoan chiều nay có rất nhiều thứ thực vật đã len được qua rác rưởi phân gio để ngoi lên tròn to cho người ta trông thấy hái lấy và bỏ vào trong nồi.